బిలాంగింగ్ పుస్తకంతో సోనియా గాంధీ
2004 మేలో ఎన్నికల ఫలితాలు రాగానే సోనియా గాంధీని ప్రధాని పదవి చేపట్టాలని కాంగ్రెస్, మిత్రపక్షాల నేతలు కోరారు. ఆ పదవి తీసుకోనని ఎన్నికలకు ముందే ఆమె తన పిల్లలకు మాటిచ్చారు. అయినా నేతల ఒత్తిడి మధ్య ఒక దశలో అంగీకారం తెలిపినట్టు తన జ్ఞాపకాల పుస్తకం బిలాంగింగ్: ఎ జర్నీ ఆఫ్ లవ్లో రాశారు.
ఇంటికి వచ్చాక రాహుల్ ఆమెను ప్రశ్నించారు. నానమ్మనూ, తండ్రినీ హత్యల్లో కోల్పోయిన ఆయనకు ఇప్పుడు తల్లి భద్రత గురించి భయం. ప్రియాంక మాత్రం ఒత్తిడికి లొంగకుండా ముందు అనుకున్న నిర్ణయానికే కట్టుబడి ఉందామని తల్లికి చెప్పారు. చివరకు సోనియా ప్రధాని పదవిని వద్దన్నారు. దేశమంతా చర్చించిన ఆ నిర్ణయం వెనక ఇంట్లో ఏం జరిగిందో ఆమె ఈ పుస్తకంలో చెప్పారు.
నవంబర్ 10న విడుదలైన ఈ పుస్తకాన్ని సోనియా తన వ్యక్తిగత కథగా పరిచయం చేశారు. ఇటలీలో బాల్యం, రాజీవ్‌తో పరిచయం, ఢిల్లీలో కుటుంబ జీవితం నుంచి కాంగ్రెస్ నాయకత్వం వరకు తన ప్రస్థానాన్ని ప్రస్తావించారు. ఆ ప్రయాణంలో ఎమర్జెన్సీ, 1984లో సిక్కులపై హింస, యూపీఏ పాలన వంటి ఘట్టాలూ ఉన్నాయి. వాటిపై ఆమె ఇచ్చిన వివరణల్లో కొన్నింటిని విమర్శకులు ప్రశ్నించారు. ఈ పుస్తకానికి ‘బిలాంగింగ్’ బదులు ‘వైట్‌వాషింగ్’ అని పేరు పెట్టాల్సిందని బీజేపీ జాతీయ ప్రతినిధి సీఆర్ కేశవన్ ఎద్దేవా చేశారు.
ఎమర్జెన్సీ నిర్ణయం గురించి
1975లో ఎమర్జెన్సీ నిర్ణయం తప్పని సోనియా పుస్తకంలో రాశారు. ఆ నిర్ణయంపై ఇందిర కూడా తర్వాత బాధపడి ఉంటారని తాను నమ్ముతున్నట్టు చెప్పారు. సోనియా కథనం ప్రకారం ఇంట్లోనూ భిన్నాభిప్రాయాలు ఉండేవి. రాజీవ్ ఎమర్జెన్సీని వ్యతిరేకించగా, సంజయ్ ప్రతిపక్ష నేతలపై మరింత కఠినంగా వ్యవహరించాలని కోరారు.
ఎమర్జెన్సీ కాలంలో జరిగిన అతిక్రమణలకు సంజయ్ ఒక్కరే కారణమని తాను భావించడం లేదని సోనియా రాశారు. సీనియర్ నేతలు కూడా ఇందిర నిర్ణయాలను ప్రభావితం చేశారని, సంజయ్‌ను ముందే అదుపు చేసి ఉంటే కొంత నష్టం తప్పేదని ఆమె అభిప్రాయం. సంజయ్ వైఖరిని మేనక ప్రోత్సహించారని కూడా రాశారు. మేనక గురించిన ఈ భాగం ఆ కుటుంబంలో ఒకరి కోణం నుంచి వచ్చిన కథనమని జర్నలిస్టు రషీద్ కిద్వాయ్ తన సమీక్షలో గుర్తుచేశారు.
ఎమర్జెన్సీ సమయంలో పౌర హక్కులపై ఆంక్షలు విధించారు. ప్రతిపక్ష నేతలను జైలులో పెట్టారు. పత్రికలపై సెన్సార్ అమలు చేశారు. ఈ నిర్ణయానికి దారితీసిన పరిస్థితులను సోనియా వివరించిన తీరుపై బీజేపీ ప్రతినిధులు అభ్యంతరం తెలిపారు. ఇందిరను బాధితురాలిగా చూపే ప్రయత్నమని ప్రదీప్ భండారీ విమర్శించారు. ఇందిర చుట్టూ ఉన్నవారి ప్రభావాన్ని చర్చించడంతో పాటు, నిర్ణయం తీసుకున్న ప్రధానిగా ఆమె బాధ్యత ఏమిటన్న ప్రశ్న కూడా ఇక్కడ ముఖ్యం.
“ఇందిర చుట్టూ ఉన్నవారి ప్రభావాన్ని చర్చించడంతో పాటు, నిర్ణయం తీసుకున్న ప్రధానిగా ఆమె బాధ్యత ఏమిటన్న ప్రశ్న కూడా ఇక్కడ ముఖ్యం.
బ్లూస్టార్, సిక్కులపై హింస
ఆపరేషన్ బ్లూస్టార్ తర్వాత స్వర్ణ దేవాలయంలో జరిగిన విధ్వంసం ఫొటోలను చూసి ఇందిర కళ్లలో నీళ్లు తిరిగాయని సోనియా గుర్తుచేసుకున్నారు. ఆ తర్వాత ప్రాణహాని ఉందని తెలిసిన ఇందిర, తనకు ఏదైనా జరిగితే ఎదుర్కొనేలా కుటుంబాన్ని సిద్ధం చేశారని రాశారు.
ఇందిర హత్య తర్వాత సిక్కులపై జరిగిన హింసను దేశ చరిత్రలో విషాదకరమైన, సిగ్గుచేటైన ఘట్టంగా సోనియా పేర్కొన్నారు. నాలుగు కమిషన్లు, తొమ్మిది కమిటీలు వేసినా బాధితులకు న్యాయం అందడం కష్టమైందని ఒప్పుకున్నారు. సైన్యం ఆలస్యంగా రంగంలోకి దిగడానికి అప్పటి సైన్యాధిపతి దగ్గర్లోని దళాలను ఉపయోగించకపోవడమే కారణమని, ఆ రాత్రే రాజీవ్ టీవీలో శాంతి కోసం విజ్ఞప్తి చేశారని ఆమె రాశారు.
సైన్యం రంగంలోకి దిగిన సమయం గురించి సోనియా రాసింది ప్రభుత్వ రికార్డులతో సరిపోలదని సీనియర్ న్యాయవాది, బీజేపీ నేత హెచ్‌ఎస్ ఫూల్కా అన్నారు. ఊచకోత తర్వాత రాజీవ్ తీవ్రంగా కలత చెందారన్న మాట అబద్ధమని దిల్లీ మంత్రి మంజిందర్ సింగ్ సిర్సా కొట్టిపారేశారు. బ్లూస్టార్‌పై పుస్తకంలోని వర్ణనకు ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ కూడా అభ్యంతరం తెలిపింది. పంజాబ్ ఎన్నికల నేపథ్యంలో బీజేపీ ఈ అంశాన్ని మళ్లీ లేవనెత్తుతోందని కాంగ్రెస్ ఎంపీ ప్రమోద్ తివారీ స్పందించారు. ఇందిర ఎలా స్పందించారన్నది సోనియా ప్రత్యక్ష జ్ఞాపకం. కానీ, హింస మొదలైన తర్వాత ప్రభుత్వ యంత్రాంగం ఎప్పుడు, ఎలా స్పందించిందన్న ప్రశ్నకు అప్పటి రికార్డులు అవసరం.
రాజీవ్ హత్య వార్త ఇంటికి చేరిన రాత్రి
1991లో రాజీవ్ హత్య జరిగిన రాత్రి గురించి సోనియా ఇంట్లో తనకు గుర్తున్న చిన్న వివరాలతో రాశారు. రాజీవ్ ఊళ్లో లేనప్పుడు ఆయన పడుకునే వైపు తనకు ఓదార్పుగా అనిపించేదట. ఆ రాత్రి ప్రియాంక అడుగుల చప్పుడు వినిపించడం, ఆమె గది తలుపు దగ్గర ఆగిపోవడం సోనియాకు గుర్తున్నాయి. ఎన్నికల ప్రచారానికి వెళ్లిన రాజీవ్ ఇక తిరిగి రారన్న సమాచారం ఆ ఇంటికి ఎలా చేరిందో ఆ జ్ఞాపకం చెబుతుంది.
యూపీఏ ప్రభుత్వంలో తన పాత్ర
ప్రధాని పదవిని వద్దనుకున్న సోనియా, మన్మోహన్ సింగ్‌ను ఆ పదవికి ఎంచుకున్న విషయాన్ని పుస్తకంలో వివరించారు. యూపీఏ పాలనలో ప్రధాని కార్యాలయం నుంచి ఫైళ్లు తన ఇంటికి తెప్పించుకున్నానన్న ఆరోపణను ఆమె ఖండించారు. ప్రభుత్వాన్ని మన్మోహన్ సింగ్ నడిపారని, తాను కాంగ్రెస్ పార్టీని, మిత్రపక్షాలతో సంబంధాలను చూసుకున్నానని చెప్పారు. అణు ఒప్పందంపై వామపక్షాలు మద్దతు ఉపసంహరిస్తామని చెప్పినప్పుడు మన్మోహన్ సింగ్‌కు అండగా నిలిచిన విషయాన్నీ ప్రస్తావించారు.
“ఫైళ్లు సోనియా ఇంటికి వెళ్లేవి” అనే ఆరోపణ ఈనాటిది కాదు. దివంగత జర్నలిస్ట్ కుల్దీప్ నయ్యర్ తన చివరి పుస్తకంలో ఇదే రాశారు. ఆ పుస్తకావిష్కరణకు అప్పట్లో మన్మోహన్ సింగ్ దూరంగా ఉన్నారు. యూపీఏ ఏర్పాటు రాజకీయంగా పనిచేసినా, అధికారానికీ తెరవెనక ప్రభావానికీ మధ్య గీతను చెరిపేసిందని కిద్వాయ్ అంటారు. ఆ చర్చను పుస్తకం ముగించలేదని, సోనియా ఉద్దేశాలను మాత్రం వివరించిందని ఆయన పరిశీలన.
2010లో ప్రణబ్ ముఖర్జీ తనతో మాట్లాడుతూ ప్రభుత్వ నాయకత్వంలో మార్పు రావాల్సిన సమయం వచ్చిందన్నారని సోనియా రాశారు. ప్రధాని కావాలన్న ఆయన ఆకాంక్షను ఆ మాటల్లో చూశానని చెప్పారు. ప్రణబ్ తన జ్ఞాపకాల్లో, 2012లో సోనియా తనను ప్రధానిగా ఎంపిక చేయవచ్చని భావించినట్టు రాశారు. ప్రధాని పదవి విషయంలో ఇద్దరి అంచనాలు ఎంత భిన్నంగా ఉన్నాయో ఈ రెండు విషయాలు చెబుతాయి.
ఈ భాగాలపైనా విమర్శలు వచ్చాయి. సోనియా వ్యవహారాలపై మాజీ విదేశాంగ మంత్రి నట్వర్ సింగ్ తన ఆత్మకథలో రాసిన విషయాలను కేశవన్ గుర్తుచేశారు. మన హైదరాబాద్‌లోనూ స్పందన వచ్చింది. భర్త ప్రధాని కావడాన్ని వ్యతిరేకించానని చెప్పుకుంటూనే, కొడుకు అదే కుర్చీలో కూర్చోవాలని ఆశపడటం ఏంటని తెలంగాణ బీజేపీ ప్రధాన అధికార ప్రతినిధి ఎన్వీ సుభాష్ ప్రశ్నించారు.
మోదీ, ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌పై సోనియా అభిప్రాయం
నరేంద్ర మోదీతో తన పరిచయం అధికారిక కార్యక్రమాల్లో పలకరింపుల వరకే ఉండేదని సోనియా రాశారు. తాను ఆస్పత్రిలో ఉన్నప్పుడు ఆయన తన ఆరోగ్యం గురించి అడిగిన సందర్భాన్నీ గుర్తుచేసుకున్నారు. సాధారణ నేపథ్యం నుంచి ఎదిగిన తీరునూ, ఆయన రాజకీయ సామర్థ్యాన్నీ గుర్తిస్తూనే, భారతదేశం ఎలా ఉండాలన్న విషయంలో తమ మధ్య మౌలికమైన విభేదం ఉందని చెప్పారు.
బీజేపీ, ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ వైఖరి దేశ ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలహీనపరుస్తోందని సోనియా విమర్శించారు. నోట్ల రద్దు, జీఎస్టీ అమలు సామాన్యులపై ఆర్థిక భారం మోపాయని ఆమె అభిప్రాయపడ్డారు. దీనికి.. సోనియా తన “ఇటాలియన్ కళ్లద్దాలు” తీసి చూస్తే దేశ ప్రగతి కనిపిస్తుందని బీజేపీ కౌంటర్ ఇచ్చింది. బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేతపై ఆమె రాసిన అంశాలను కేశవన్ ప్రశ్నించగా, కూల్చివేత రోజున బీజేపీ అగ్రనేతలే విచారం వ్యక్తం చేశారని కాంగ్రెస్ నేతలు గుర్తుచేశారు. తనకూ మోదీకీ మధ్య ఉన్న విభేదాన్ని ఆమె భారతదేశం గురించి ఇద్దరికీ ఉన్న భిన్నమైన దృక్పథాలతో వివరించారు.
పుస్తకంలో ప్రస్తావించినవి, విమర్శకులు ప్రశ్నించినవి
బోఫోర్స్ వ్యవహారం గురించి సోనియా ఏమీ రాయలేదని ప్రదీప్ భండారీ విమర్శించారు. ఇటలీ పౌరసత్వం గురించి కూడా ప్రశ్న లేవనెత్తారు. ఇటలీ పాస్‌పోర్టును వదులుకోవడం తనకు ఎందుకు కష్టమైందో సోనియా పుస్తకంలో చెప్పారు. ఇటలీ కోసం పోరాడిన తన తండ్రి జ్ఞాపకంతో ఆ నిర్ణయానికి ముడి ఉందని రాశారు.
కొన్ని తేదీలనూ వార్తా కథనాలు ప్రశ్నించాయి. 33వ అధ్యాయంలో అన్నా హజారే అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమం 2012లో ముందుకొచ్చినట్టు ఉందని ఐఏఎన్ఎస్ వార్తాసంస్థ ఎత్తిచూపింది. హజారే ఢిల్లీలోని జంతర్ మంతర్ వద్ద నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించింది 2011 ఏప్రిల్ 5న. ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ స్థాపన, అహ్మద్ పటేల్ మరణానికి సంబంధించి పుస్తకంలో పేర్కొన్న సంవత్సరాల్లోనూ తేడాలను ఆ కథనం ఎత్తి చూపించింది. జ్ఞాపకం ఎంత నిజాయతీగా ఉన్నా, తేదీలకు మాత్రం రికార్డులే ప్రమాణం.
“జ్ఞాపకం ఎంత నిజాయతీగా ఉన్నా, తేదీలకు మాత్రం రికార్డులే ప్రమాణం.
కుటుంబం, వ్యక్తిగత జ్ఞాపకాలు
భారత్‌కు వచ్చిన తొలినాళ్లలో కవి హరివంశ్‌రాయ్ బచ్చన్ ఇంట్లో ఉన్నానని, తేజీ బచ్చన్ తనను తల్లిలా చూసుకున్నారని సోనియా గుర్తుచేసుకున్నారు. నెలలు నిండకుండానే పుట్టిన తన తొలి బిడ్డను కోల్పోయిన బాధ గురించి రాశారు. రొమ్ము క్యాన్సర్ చికిత్స కోసం వెళ్లినప్పుడు తనకు కలిగిన భయాన్ని, పిల్లలు తనకు తోడుగా ఉన్న తీరునూ చెప్పారు. రాజకీయ నాయకురాలిగా తెలిసిన సోనియా తన కుటుంబం నుంచి పొందిన ఆదరణ గురించి ఈ భాగాల్లో మాట్లాడారు.
ప్రచురణలో మార్పు
భారతదేశంలో ఈ పుస్తకాన్ని తొలుత పెంగ్విన్ రాండమ్ హౌస్ ఇండియా ప్రచురించాల్సి ఉంది. మోదీ, ఆర్‌ఎస్‌ఎస్, చైనా గురించి రాసిన కొన్ని భాగాలను తొలగించాలని ఆ సంస్థ కోరిందని కాంగ్రెస్ ఆరోపించింది. వివరాలను సరిచూడడం, మార్పులు సూచించడం ప్రచురణకర్త బాధ్యత అని పెంగ్విన్ తెలిపింది. ప్రభుత్వ ఒత్తిడి ఉందన్న ఆరోపణను బీజేపీ ఖండించింది. చివరకు హార్పర్‌కాలిన్స్ ఇండియా పుస్తకాన్ని ప్రచురించింది.
మరో మాట
వ్యక్తిగతంగా తన ఆవేదనల గురించి సోనియా నిస్సంకోచంగా మాట్లాడారని రషీద్ కిద్వాయ్ అభిప్రాయపడ్డారు. రాజకీయ నిర్ణయాల దగ్గర మాత్రం అప్పట్లో ఎందుకు అలా వ్యవహరించారో వివరించినంతగా, ఇప్పుడు వెనక్కి చూసి ఏం భిన్నంగా చేసి ఉండేవారో చెప్పలేదని ఆయన అన్నారు. ఆ ప్రశ్న ఎమర్జెన్సీ నుంచి యూపీఏ పాలన వరకు పుస్తకంలోని పలు భాగాల్లో ఎదురవుతుంది.
కేంబ్రిడ్జ్‌లో రాజీవ్‌తో పరిచయం, ఢిల్లీలో తేజీ బచ్చన్ ఇంట్లో కొత్త జీవితానికి అలవాటుపడిన రోజులు, 2004లో ప్రధాని పదవిని వద్దనుకున్న నిర్ణయం. ఈ జ్ఞాపకాల ద్వారా భారత్ తనకు ఎలా సొంతమైందో సోనియా చెబుతారు. ఆ ప్రయాణంలో ఆమె తీసుకున్న రాజకీయ నిర్ణయాల గురించి ఇచ్చిన వివరణలను అప్పటి రికార్డులతో కలిపి చదివితే, విమర్శకులు లేవనెత్తిన ప్రశ్నలకూ సందర్భం తెలుస్తుంది.
సోనియా తన మాట చెప్పారు. విమర్శకులు తమ మాట చెప్పారు. పుస్తకం చదవండి. అప్పుడు మిగిలేది మరో మాట. అది మీదే.
ఈ వ్యాసం ప్రచురిత పుస్తక భాగాలు, సోనియా గాంధీ ఇంటర్వ్యూ, తొలి సమీక్షలు, విడుదల సందర్భంగా వచ్చిన కథనాల ఆధారంగా రూపొందింది.
